Wystawa podejmuje wątek kultury wizualnej oraz materialnej, która w okresie zaborów oraz walk o niepodległość Polski pełniła rolę cichego i niezłomnego oręża duchowego. Gdy publiczne manifestowanie polskości zagrożone było represjami, język symboli przeniósł się w sferę prywatną, sztukę użytkową oraz plastykę. Prezentowane obiekty — od patriotycznej biżuterii, przez zaangażowane malarstwo i rysunek XIX wieku z kolekcji Muzeum Okręgowego w Koninie, po okolicznościową korespondencję telegramów patriotycznych ze zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Zielonogórskiego — tworzą wielogłosową pieśń narodu o przetrwaniu, oporze i nadziei.
Polska biżuteria patriotyczna była nie tylko ozdobą, lecz przede wszystkim znakiem rozpoznawczym, deklaracją ideową. Ekspozycja ukazuje rozmaite przykłady tej formy rzemiosła od pierwszych dziesięcioleci XIX w. aż po okres Powstania Warszawskiego (1944 r.) m.in. upamiętniające powstanie listopadowe brosze oraz pierścionki z godłem Orła i Pogoni. Na szczególną uwagę zasługuje charakterystyczna, wykonana z oksydowanych metali lub tworzyw sztucznych „czarna biżuteria” przedstawiająca symbole martyrologiczne: krzyże oplecione cierniem, połączone serca, kotwice nadziei oraz rozerwane łańcuchy, której popularność znacząco wzrosła w latach 60. XIX w. w odpowiedzi na carskie zakazy noszenia barw narodowych.
Wizualnym dopełnieniem wystawy jest prezentacja kolekcji prac Maksymiliana Oborskiego – artysty, ziemianina, uczestnika walk powstańczych i zesłańca Sybiru. Twórca w młodości przyjaźnił się z wybitnym przedstawicielem malarstwa romantycznego – Piotrem Michałowskim, z którym łączyła go pasja do malowania koni oraz scen batalistycznych. Rysunkowa i malarska twórczość Oborskiego charakteryzuje się niemal reporterską dynamiką stanowiąc rodzaj dokumentalnego zapisu życia, świadectwa epoki o wysokich walorach artystycznych, historycznych i etnograficznych. Akwarele i szkice ukazują jeźdźców, konne zaprzęgi, scenki z życia na wsi, widoki, architekturę miejscowości w których artysta przebywał, w tym epizody z pobytu na zesłaniu (m.in. w okolicach Usola i Irkucka) ilustrujące życie lokalnych ludów.
Znaczącym dla narracji wystawy jest również obraz pt. „Prawda” z 1919 r. autorstwa Antoniego Piotrowskiego, który poprzez ukazane symbole i personifikacje prezentuje opowieść o trudnej drodze narodu polskiego ku odzyskaniu niepodległości.
Ekspozycję uzupełnia unikalny zbiór telegramów z I poł. XX wieku, które najpełniej pokazują, jak idee patriotyczne przeniknęły do codziennego życia Polaków. Środki uzyskiwane ze sprzedaży tych blankietów zasilały macierzyste fundusze edukacyjne i niepodległościowe. Blankiety pocztowe zdobione ilustracjami przedstawiającymi m. in. portrety władców polskich, przywódców wojskowych, sceny historyczne oraz godła narodowe, stanowiły powszechną formę podtrzymywania ducha narodowego i cieszyły się ogromną popularnością również w okresie międzywojennym.
Wernisaż wystawy odbędzie się 6 listopada 2026 r. o godzinie 17:00, w gmachu Muzeum, al. Niepodległości 15. W programie występ Chóru Uniwersytetu Zielonogórskiego pod kierownictwem dr. hab. Bogumiły Tarasiewicz, pt. „Najpiękniejsza jest muzyka polska”
Wykonawcy:
Studenci Instytutu Muzyki Uniwersytetu Zielonogórskiego z klasy wokalnej prof. Bogumiły Tarasiewicz:
oraz dr hab. Bartłomiej Stankowiak, prof. UZ – fortepian
W programie: polskie pieśni patriotyczne (m.in. Jest taki kraj, Deszcz jesienny, deszcz, Ułani, ułani, O mój rozmarynie, Rozkwitały pąki białych róż) oraz pieśni Stanisława Moniuszki (Kozak, Kum i kuma, Czy powróci?, Dalibógże).
Wystawę zorganizowano we współpracy z:
Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Marszałka Województwa Lubuskiego Sebastiana Ciemnoczołowskiego.
